Մեր ուղեղը տիեզերքի ամենաբարդ և կատարյալ մեխանիզմն է, բայց այն ունի մի «թերություն»՝ այն սիրում է խնայել էներգիան։ Որոշումներ կայացնելիս մեր բանականությունը հաճախ ընտրում է կարճ ճանապարհներ, որոնք հոգեբանության մեջ կոչվում են կոգնիտիվ սխալներ կամ «թակարդներ»։
Ահա 3 ամենատարածված հոգեբանական թակարդները, որոնք ամեն օր ազդում են մեր ընտրության, տրամադրության և նույնիսկ դրամապանակի վրա։
1. Հաստատման հակում (Confirmation Bias)
Ի՞նչ է դա. Սա մեր ուղեղի հակումն է փնտրել, տեսնել և հավատալ միայն այն տեղեկատվությանը, որը հաստատում է մեր նախնական կարծիքը։ Մենք ենթագիտակցորեն անտեսում ենք այն ամենը, ինչը հակասում է մեր համոզմունքներին։
Օրինակ. Եթե դուք համոզված եք, որ տվյալ ապրանքանիշի հեռախոսները վատն են, դուք կկարդաք միայն այն հոդվածները, որտեղ քննադատում են դրանք, և կանտեսեք դրական կարծիքները։
Ինչո՞ւ է դա վտանգավոր. Այն մեզ դարձնում է միակողմանի և թույլ չի տալիս տեսնել իրական պատկերը։ Սա հատկապես վտանգավոր է սոցցանցերում, որտեղ ալգորիթմները մեզ ցույց են տալիս միայն այն, ինչը մեզ դուր է գալիս՝ ստեղծելով «տեղեկատվական պղպջակ»։
2. «Կորսված ծախսերի» թակարդը (Sunk Cost Fallacy)
Ի՞նչ է դա. Մենք շարունակում ենք ժամանակ, գումար կամ էներգիա ներդնել մի բանի մեջ, որն այլևս մեզ օգուտ չի տալիս, միայն այն պատճառով, որ արդեն շատ բան ենք ներդրել։
Օրինակ. Դուք գնացել եք կինոթատրոն, տոմսի համար վճարել եք, բայց ֆիլմը սարսափելի ձանձրալի է։ Դուք մնում եք մինչև վերջ, որովհետև «փողը մեղք է»։ Իրականում՝ փողն արդեն ծախսված է և չի վերադառնալու, բայց դուք որոշում եք ծախսել նաև ձեր թանկարժեք 2 ժամը։
Ինչպե՞ս խուսափել. Հարցրեք ինքներդ ձեզ. «Եթե ես հիմա սկսեի զրոյից, արդյո՞ք կընտրեի այս ճանապարհը»։ Եթե պատասխանը «ոչ» է՝ բաց թողեք և առաջ անցեք։
3. Լուսարձակի էֆեկտ (Spotlight Effect)
Ի՞նչ է դա. Մեզ թվում է, թե բոլորը նայում են մեզ, նկատում են մեր ամեն մի սխալը, հագուստի փոքրիկ բծերը կամ անհաջող սանրվածքը։ Մենք մեզ զգում ենք բեմի վրա՝ լուսարձակների ներքո։
Իրականությունը. Մարդկանց մեծ մասը չափազանց զբաղված է սեփական անձի մասին մտածելով, որպեսզի նկատի ձեր թերությունները։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ մարդիկ նկատում են մեր «ձախողումների» միայն 10-20%-ը։
Օգուտը. Երբ գիտակցում եք սա, սոցիալական տագնապը նվազում է։ Դուք դառնում եք ավելի ազատ ձեր գործողություններում, որովհետև հասկանում եք՝ աշխարհի կենտրոնը դուք չեք (լավ իմաստով)։
Ամփոփում
Ինչպես տեսնում եք, մեր ուղեղը երբեմն «խաղեր է տալիս» մեզ հետ։ Բայց հենց որ դուք իմանում եք այս թակարդների մասին, դրանք դադարում են այդքան ուժեղ լինել։ Հաջորդ անգամ, երբ որոշում կայացնեք, մի պահ կանգ առեք և մտածեք՝ արդյո՞ք դա ձեր իրական ցանկությունն է, թե՞ հերթական հոգեբանական հնարքը։
Իսկ դուք ո՞ր թակարդի մեջ եք ավելի հաճախ ընկնում։