Ասում են՝ կան գրողներ, որոնց կարդում ես ուզածդ տարիքում ու միշտ գտնում ես քեզ։ Բայց կա Սարոյանը, որին չես կարդում. նրա հետ զրուցում ես։ Նա այն հազվագյուտ մարդկանցից էր, ով կարողացավ Ֆրեզնոյի փոշոտ փողոցներում գտնել Բիթլիսի կարոտը, իսկ ամերիկյան երազանքի մեջ՝ հայի անկոտրում հոգին։
Նա հստակ գիտեր իր տեղն այս աշխարհում. «Թեև անգլերեն եմ գրում, և չնայած այն հանգամանքին, որ ծնունդով ամերիկացի եմ, բայց ես ինձ համարում եմ հայ գրող։ Խոսքերը, որ գործածում եմ, անգլերեն են, միջավայրը, որի մասին գրում եմ, ամերիկյան է, սակայն այն ոգին, որ ինձ մղում է գրելու, հայկական է։ Ուրեմն՝ ես հայ գրող եմ»։
Ինչո՞ւ է Սարոյանը մեզ համար ավելին, քան պարզապես գրականություն.
Նա մեզ տվեց ապրելու ամենակարևոր պատգամը.
Սարոյանի տողերում չկա կեղծիք։ Նա գրում էր այնպես, ինչպես շնչում էր՝ ազատ ու անկեղծ։ Նրա հանճարեղ «Քո կյանքի ժամանակը» պիեսի նախաբանը դարձավ մի ամբողջ սերնդի մանիֆեստ. «Քո կյանքի ժամանակում ապրի՛ր այնպես, որ այդ թանկ ժամանակում չավելացնես աշխարհի վիշտն ու տառապանքը, այլ ժպտաս նրա թախծին… Փնտրի՛ր ամենուրեք բարին և երբ գտնես, հանիր այն լույս աշխարհ իր թաքստոցից, թող բարությունը լինի անկաշկանդ և չամաչի ինքն իրենից»։
Նա վերաիմաստավորեց մեր ինքնությունը.
Սարոյանը մեզ սովորեցրեց հպարտանալ մեր տեսակով նույնիսկ ամենադժվար պահերին։ Նրա ամենահայտնի մեջբերումը մինչ օրս թևավոր խոսք է. «Կուզեի տեսնել աշխարհիս երեսին մի ուժ, որ բնաջնջի այս սերունդը, այս փոքրիկ ժողովրդին, որի պատմությունը ավարտված է, պատերազմները՝ հաղթված, կառույցները՝ փշրված… Տեսեք, թե ինչպես են նրանք նորից ստեղծում Հայաստան, երբ նրանցից երկուսը հանդիպում են մի որևէ գարեջրատան ու ծիծաղում հայերեն»։
Նա սովորեցրեց սիրել «փոքր մարդուն».
Սարոյանի համար չկային երկրորդական մարդիկ։ Նա ասում էր. «Յուրաքանչյուր մարդ մի աշխարհ է»։ Մի կտոր հացը, հասած նուռը, հին գրամեքենայի ձայնն ու մարդկային ջերմ ժպիտը նրա համար ավելին էին, քան ցանկացած գրական մրցանակ (նույնիսկ այն Պուլիտցերյանը, որից նա հրաժարվեց՝ պնդելով, որ առևտուրը չպետք է խառնել արվեստին)։
Նա գիտեր մահվան ու կյանքի հաշտության բանաձևը.
Նույնիսկ իր կյանքի վերջին օրերին նա չկորցրեց հումորի զգացումը. «Բոլորը պետք է մեռնեն, ես միշտ կարծում էի, թե իմ պարագայում բացառություն կարվի։ Եվ ի՞նչ»։ Սա էր նրա մեծությունը՝ նայել անխուսափելիին ժպիտով ու թեթևությամբ։
Այսօր, երբ աշխարհը մեզնից պահանջում է լինել արագ, սառնասիրտ ու պրագմատիկ, Սարոյանի գրքերը վերադառնալու տեղ են։ Վերադարձ դեպի մանկություն, դեպի մարդկայնություն ու դեպի այն պարզ ճշմարտությունը, որ «ամեն ինչ անցողիկ է, բացի մարդկային բարությունից»։
Ծնունդդ շնորհավոր, Մեծն Բիթլիսցի։ Քո ժպիտն այսօր էլ ջերմացնում է մեր գրադարակները։
